De kracht van internetmemes: memes als propaganda

Politieke memes zijn als propagandamiddel ingezet tijdens de verkiezingen in 2016, zowel de Amerikaanse als de Nederlandse. Dit werd zowel bewust als onbewust gedaan door verschillende partijen. In deze post-truth wereld waarin wantrouw jegens mainstream media genormaliseerd is, grepen extreemrechtse hun kans om hun propaganda te verspreiden. 

Memes (spreek uit als: miems) zijn voornamelijk bekend als grappige plaatjes op internet, met aan de boven- en onderkant tekst in Impact-lettertype. Een meme kan echter van alles zijn:een liedje,een populaire dans, een slogan, ga zo maar door. De origine van het woord meme ligt in een boek van evolutionair bioloog Richard Dawkins, The Selfish Gene. Hierin duidde hij de verspreiding van informatie binnen een cultuur mee aan.

Internetmemes verspreiden zich vooral op social media als Facebook en Instagram. Een succesvolle meme wordt miljoenen keer gedeeld en verovert een plekje in de zeitgeist. Vanwege het immense bereik en de snelle exponentiele groei van internetmemes, proberen bedrijven er regelmatig gebruik van te maken. Voor commerciële doeleinden natuurlijk. Dit kan succesvol aflopen, zoals bij de promotie van de film Straight Outta Compton over rapgroep N.W.A, waarbij gepersonaliseerde versies van het logo een groot succes waren. Het kan echter ook verkeerd uitpakken. Dit heeft de marketingafdeling van frisdrankenmerk Mountain Dew ervaren, toen ze een co-creatie-actie opzetten. Het idee was simpel: je bedenkt een naam voor de nieuwe Mountain Dew-smaak. Deze wordt op de actiepagina gepubliceerd, waarna men erop mag stemmen. Gebruikers van berucht internetforum 4chan zagen de kans om dit spelletje flink te verzieken: bovenaan de lijst stonden namen als Gushing Granny en Hitler was right. Niet bepaald goede branding.nwa

Het is duidelijk: memes hebben impact op het imago van een merk. In positieve of negatieve zin. De filmstudio achter Straight Outta Compton heeft goud gegrepen met alle earned media. In tegenstelling tot Mountain Dew, die hun hele (waarschijnlijk prijzige) marketingcampagne heeft moeten afblazen, vanwege een actie van een groep internettrollen.

De kracht van een internetmeme ligt onder meer in haar eenvoud en hoe gemakkelijk en snel zij gedeeld kan worden. Hierin ligt echter ook het gevaar, namelijk dat een meme gemakkelijk onwaar kan zijn. Daarnaast ontbreekt per definitie nuance. Een leugenachtige meme kan door de maker of verspreider worden verdedigd met het argument: het is maar een meme; neem het niet zo serieus. Ondertussen blijkt dat memes, waarachtig of niet, zeker wel invloed hebben op de beeldvorming. Ook blijkt dat de simpelste en extreemste memes, de meeste invloed hebben.

In de afgelopen verkiezingsperioden, in zowel Amerika als Nederland, is gebleken dat internetmemes krachtige hulpmiddelen kunnen zijn in het verspreiden van propaganda. Zo werd Hillary Clinton op internet zwartgemaakt, en heeft Thierry Baudet tijdens de campagnemaanden ingespeeld op de alt-right-beweging, die haar origine kent op internetfora.

 Te beginnen met de afgelopen Amerikaanse verkiezingen. Hillary Clinton versus Donald Trump. De mainstream media was er vrij zeker van: Trump kán dit niet winnen. Het was een shoe-in voor Hillary, zoals de Amerikanen dat zeggen. Maar uiteindelijk, zoals we allemaal weten, zit Trump in het Witte Huis. Hij had onder meer Steve Bannon meegenomen als chef-strateeg, die daarvoor voorzitter was van Breitbart News, een conservatief-rechtse Amerikaanse nieuwszender en website. Eentje die, niet geheel toevallig, miljoenen dollars in de Trump campagne heeft gepompt. In de berichtgeving rondom de verkiezingen waren ze instrumentaal in het neerhalen van Clinton en het ophemelen van Trump.

Ook op het politieke board /pol/ van internetforum 4chan en op verschillende drukbezochte subfora van Reddit was Trump de grote lieveling. Hier werden veel internetmemes gemaakt om de positie van Trump te versterken, maar vooral om tegenstander Clinton neer te halen. Dit werd voornamelijk gedaan door aanhangers van de politieke stroming alt-right (alternatief rechts). Kort door de bocht: witte nationalisten die op internet samenkomen.

In Nederland kreeg de alt-right navolging. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen steunden zij de partij Forum voor Democratie, met lijsttrekker Thierry Baudet. Een van de velen splinterpartijen op rechts, de enige die uiteindelijk twee zetels heeft weten te bemachtigen. Uit onderzoek van Universiteit van Amsterdam-studenten bleek dat veel memes werden gebruikt om FvD te promoten. Hierbij kwamen dezelfde symbolen terug als bij de Amerikaanse verkiezingen, waaronder Pepe the Frog. Een cartoonkikker die na jarenlange populariteit op 4chan werd omgedoopt tot icoon van de alt-right. Baudet deed tijdens carnaval het groene beestje eer aan door een pluche kikker op zijn jasje te spelden. Ook deelde hij memes van Pepe op Twitter. Zelf claimde hij niets van de alt-right af te weten.

Uit recente ontwikkelingen blijkt dat ook Russische trollen anti-Hillary Clinton-memes hebben verspreid tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van afgelopen jaar. Op verschillende Facebookpagina’s werden onder meer afbeeldingen geplaatst van Hillary Clinton als de duivel, die tegenover de enige echte Jezus Christus staat, in een strijdlustige pose. Deze pagina’s werden tegen een kleine betaling gepromoot op Facebook, maar werden ook gedeeld op andere social media, zoals Twitter. Dit gecombineerd met de trolacties op van 4chan en Reddit zorgde voor een wervelstorm aan fake news en verdeeldheid.

Internettrollen op 4chan stonden vooral bekend als grappenmakers. Zoals het Mountain Dew voorbeeld dat ik eerder noemde: disruptief, grappig en een geslaagde manier om een enorme corporatie als Pepsico flink te laten schrikken. De beladen term Hitler was right werd niet zo zeer gebruikt als propaganda, maar als choqueermiddel dat komisch ver verwijderd was van de slogans die de marketing afdeling van Mountain Dew verwachtte. De trolacties en memes die rond de verkiezingen werden verspreid hadden echter een serieus motief, namelijk om Donald Trump aan de macht krijgen. Voor sommigen omdat dat een ultieme trolactie was: ‘een reality-tv ster en multimiljonair wordt president’, voor anderen omdat ze serieus aanhanger van Trump waren, of iedereen behalve Hillary Clinton aan de macht wilden. Wat de reden ook was, ze hadden een duidelijk doel voor ogen. En ze zijn daarin geslaagd.

Advertenties